اوراق ذي قيمت
بررسي كتاب «كنسولگري ها، مستخدمان و مستشاران خارجي در مشهد از دوره قاجار تا پيروزي انقلاب اسلامي»

نويسنده: غلامرضا آذري خاكستر

 


    
    کتاب «کنسولگري ها، مستخدمان و مستشاران خارجي در مشهد از دوره قاجار تا پيروزي انقلاب اسلامي» نوشته علي نجف زاده در سال جاري منتشر شده است. نويسنده در مقدمه کتاب به ساختار و علل و اهداف شکل گيري نمايندگي ها، کنسولگري ها، عملکرد و رابطه آنها با واليان و استانداران اشاره کرده و علت کم دوام بودن برخي از کنسولگري ها نظير ترکيه، لهستان، چين و هندوستان و... را در اين کتاب مورد بررسي قرار داده است.
     کتاب در شش بخش تدوين شده است و خواننده در فصل اول با تاسيس کنسولگري روسيه در مشهد و فعاليت هاي جانبي آن آشنا مي شود. روس ها اولين کشور خارجي هستند که در مشهد موفق به تاسيس کنسولگري شدند. اين کشور فعاليت رسمي خود را در مشهد با ايجاد کارپردازي شروع کرده است. آنها براي گرفتن اجازه افتتاح کنسولگري ناصرالدين شاه قاجار را تحت فشار گذاشتند، ابتدا شاه در برابر تقاضاي روس ها مقاومت کرد؛ ولي از آنجا که مجبور بود تعادلي ميان اقدامات دو ابرقدرت پديد آورد، در برابر امتيازاتي که براي کشتي راني در کارون به انگليسي ها داده بود، به آن کار رضايت داد. بنابراين در سال 1305 ق./ 1888 م. مسيو ولاسف که قبلاسرکنسول روسيه در رشت بود در اين زمان به عنوان سرکنسول روسيه در مشهد معرفي شد. کنسولگري روسيه در سال 1889 م./ 1306 ق. در مشهد گشايش يافت و پرچم روسيه در ساختماني واقع در محله چهارباغ مشهد نصب شد. مسيو ولاسف تا سال 1896 م./ 1314 ق. کنسول روسيه در مشهد بود. بعد از او م. پونامتيدين در ژوئيه 1897 م./ 1314 ق. وارد مشهد شد.مهم ترين مطالبي که در اين فصل مورد واکاوي قرار گرفته تاسيس کنسولگري روسيه در دوره قاجار و عملکرد آن از طريق ايجاد موسساتي همچون بانک استقراضي و درمانگاه خيريه است. سپس نويسنده به عملکرد سرکنسولگري روسيه در دوره رضا شاه به مطالبي از قبيل فعاليت تجارتخانه هاي روسي از زمان کلنل محمدتقي خان پسيان، فعاليت هاي جاسوسي آپرسف، محموله هاي پستي مدرسه لنين و مهاجران روس در مشهد مفصل پرداخته است. سپس به وضعيت کنسولگري در زمان اشغال مشهد توسط روس ها و فعاليت هاي فرهنگي، آموزشي- عمراني آنها تا خروج روس ها و انحلال کنسولگري مطالبي مستند بيان شده است.
    بخش دوم کتاب به سرکنسولگري بريتانيا و عملکرد انگلستان در شهر مشهد اختصاص دارد. انگلستان در اواخر قرن نوزدهم موفق به تاسيس کنسولگري در شهر مشهد شد. اولين سرکنسول انگليس در مشهد چارلز اسميت مک لين است. وي از اول فوريه 1889 تا چهاردهم دسامبر 1891 سرکنسول انگليس در مشهد بوده است. سر چارلز ادوارد ييت (متولد 1849 م) در ژوئيه سال 1893 م. کفيل کنسولگري مشهد و از سپتامبر 1896 م. تا دهم فوريه 1897 سرکنسول مشهد شد. وي در توصيف محل کنسولگري انگليس در مشهد چنين توضيح داده است:«محل کنسولگري بريتانيا واقع در گوشه جنوب غربي شهر (مشهد) بود. محلي که براي اقامت من در نظر گرفته شده بود نزديک به 6 جريب مساحت داشت و دور تا دور آن را ديوارهاي بلندي احاطه کرده بود که در وسط آن ساختمان بزرگ کنسولگري که مربع شکل و به رنگ سفيد بود در دو طبقه قرار داشت... در پشت اداره کنسولگري اصطبل ها و منزل معاون کنسول قرار گرفته بود. سرانجام در گوشه اي از باغ که هنوز جاي خالي بود منزلي نيز براي اقامت دکتر ساخته شد. به اين ترتيب کنسولگري، محل اقامت افراد و تسهيلات مورد نياز همگي در يک جا جمع گرديد و شرايط خيلي بهتري در مقايسه با گذشته که هريک از اين واحدها در قسمتي از شهر به طور پراکنده قرار داشتند، فراهم آمد.»
    نويسنده مطالب مرتبط با انگليسي ها را در دوره قاجار و پهلوي مورد واکاوي قرار داده و مهم ترين عناوين اين بخش عبارتند از: تاسيس سرکنسولگري، بانک شاهي، درمانگاه سرکنسولگري، انجمن روابط فرهنگي ايران و انگليس، شوراي فرهنگي بريتانيا در مشهد و...در بخش سوم کتاب آقاي نجف زاده پيرامون کنسولگري کشورهاي آسيايي در مشهد و فعاليت هاي سرکنسولگري افغانستان مطالبي جديد و مستند ارائه داده است و در ارتباط با سابقه کنسولگري افغانستان در مشهد نوشته است:«امير عبدالرحمن خان در شعبان 1318 ق. تلاش کرد با جلب نظر روحانيون مشهد زمينه استقرار کنسولگري در اين شهر مهم و موثر را فراهم سازد. وي در نامه به آقاميرزا سيدعلي يزدي از وي خواست موافقت داخلي براي حضور مامور رسمي در مشهد انجام گيرد تا بيرق افغان در آنجا افراشته گردد...»تاسيس باش شهبندري ترکيه از ديگر مطالبي است که صفحاتي از کتاب به آن اختصاص دارد. در ارتباط با سابقه حضور ترکيه در مشهد پايان جنگ جهاني اول مورد نظر است. عثماني ها در مشهد شهبندري تاسيس نکرده بودند ولي ترکيه در همان ماه هاي اوليه 1919 م. دست به چنين کاري زدند. تاسيس شهبندري در مشهد که از مراکز مهم مذهبي شيعيان و در همجواري با افغانستان بود، يکي از برنامه هاي ترکيه شد. بنابراين پس از تشکيل مجمع بزرگ ملي ترکيه، در سال 1301 ش. توسط محمد سامي بيک تاسيس شد و شعار اصلي آن اتحاد اسلامي و تبليغ عليه عمليات انگليسي ها در بين النهرين و ترکيه جديد بود.پژوهش درباره کنسولگري چين از ديگر کشورهاي آسيايي از ديگر مطالب کتاب کنسولگري ها، مستخدمان و مستشاران خارجي در مشهد است. بعد از شهريور 1320 مدت کوتاهي چين کنسولگري در مشهد داير کرد و تي ئن پاوچي مقام کنسولي را داشت. مهم ترين علت داير شدن اين نمايندگي سياسي طرح کمک متفقين به چين از طريق ترکستان شوروي بود. بررسي کنسولگري هاي پاکستان، هندوستان، ژاپن، کشورهاي عربي از جمله عراق، اردن، عربستان، لبنان و شيخ نشين هاي خليج فارس از ديگر قسمت هاي پژوهش آقاي نجف زاده است که به طور مفصل مطالبي را پيرامون تاريخچه و فعاليت هاي اين کنسولگري ها در مشهد تدوين کرده است.
    در بخش چهارم کتاب کنسولگري ها، مستخدمان و مستشاران خارجي در مشهد به مستخدمان اروپاي شرقي از جمله لهستاني، رومانيايي، مجاري، بلغاري، چکسلواکي و فعاليت هاي اقتصادي و صنعتي آنها در مشهد پرداخته شده است. کشورهاي اروپاي شرقي با گرايش کمونيستي و سوسياليستي از ويژگي هاي مشابهي برخوردار بودند و به جز لهستان هيچ کدام موفق به تاسيس کنسولگري در مشهد نشدند. ولي مستخدمان زيادي روانه اين شهر کردند که نقشي در پي ريزي صنايع نوين ايفا کردند. بررسي مستخدمان اروپاي غربي از جمله ايتاليايي، اتريشي، سوئيسي، آلماني، فرانسوي، بلژيکي، سوئدي و هلندي از ديگر مطالب بخش پنجم کتاب مزبور است. تعدادي از اتباع کشورهاي فوق در زمينه پزشکي در بيمارستان امام رضا مشهد مشغول به کار هستند.نويسنده در بخش آخر کتاب به تحليل و بررسي عملکرد ميسيونرها و مستشاران آمريکايي در مشهد با تکيه بر فعاليت هاي پزشکي و اصل چهار ترومن پرداخته و مطالبش را به پايان رسانده است. آمريکا برخلاف روسيه و انگليس با فعاليت پزشکي و تبليغي وارد مشهد شده است. اين کشور ابتدا فعاليت هايي در زمينه پزشکي نوين عرضه کرده است، سپس به ايجاد کنسولگري اقدام مي نمايد. جيمزباست ميسيونر تواناي آمريکايي که تجربه تاسيس ميسيون آمريکايي تهران را در کارنامه خود ثبت کرده بود به عنوان نخستين ميسيونرآمريکايي در سال 1295 ق./ 1878م. هنگامي که از طرف «بنگاه کتب مقدس بريتانيا و کشورهاي خارجي» موظف به ترجمه انجيل متي به لهجه تکه ها (يکي از طوايف ترکمن) شده بود به مشهد مسافرت کرد و درضمن انجام ماموريت اصلي خويش، زمينه ها و امکانات موجود در مشهد را براي آغاز فعاليت ميسيونري را ارزيابي نمود. باست را در اين سفر دو تن از توزيع کنندگان کتب مقدس همراهي مي کردند.
     دومين ميسيونر آمريکايي که عازم مشهد شد لوييس اسلستين نام داشت که در سال 1274 ش./ 1312 ق./ 1895 م. وارد مشهد شد و پس از مدت کوتاهي ناچار به ترک اين شهر گرديد. علت اين خروج ناگهاني وي چندان معلوم نيست. ظاهرا در اثر تغيير شرايط و واکنش تند مردم شهر، ناچار به اين امر شده است. اما اسلستين بار ديگر به سال 1290 ش./ 1911 م. به مشهد بازگشت و از آن پس تا پايان عمر خود در اين شهر باقي ماند. با پيوستن دکتر جوزف کوک و همسرش در سال 1294 ش./ 1915 م. دوران تنهايي چهار ساله اسلستين در مشهد پايان يافت و از اين پس با ارائه خدمات پزشکي توسط دکتر کوک، نخستين مرکز درماني که در واقع کوچک و محقر بود دريکي از محلات قديمي مشهد به نام کوچه ارگ داير گرديد. در اين بين دکتر کوک تنها پس از گذشت يک سال حضور در مشهد به دليل ابتلابه بيماري سل به ناچار مشهد را ترک و دکتر هوفمان موقتا جانشين وي گرديد. فعاليت هاي آمريکايي ها با تاسيس بيمارستان و مداواي بيماران و با تاسيس کنسولگري بخشي از فعاليت هاي سياسي آنها در مشهد ادامه دارد. در اين کتاب نويسنده تلاش دارد تا با تکيه بر اسناد و روزنامه ها رويکرد جديدي به مطالعات تاريخ محلي داشته باشد و از ميان انبوه اسناد و مطالعات انجام شده اطلاعات ذي قيمتي به خواننده ارائه دهد. قطعا انتشار چنين کتابي حاصل زحمات چندين ساله نويسنده است که با پرداختن به موضوعي مهم بخشي از تاريخ معاصر مشهد را ارائه کرده است.
    
    


    - نجف زاده، علي، کنسولگري ها، مستخدمان و مستشاران خارجي در مشهد از دوره قاجار تا پيروزي انقلاب اسلامي. مشهد. انصار و سازمان اسناد و کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، مرکز شمال شرق.1394
    
    
    روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 3688 به تاريخ 7/11/94، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)