مسائل اساسي در تاريخ شفاهي ايران ( با رويكرد به پژوهشهاي منتشر شده وطرح تاريخ شفاهي شهريور 1320 مشهد)
غلامرضاآذري خاكستر
متن سخنراني نخستين همايش تاريخ شفاهي اسفند 1385
منبع مجموعه مقالات نخستين همايش تاريخ شفاهي .ص173
مقدمه
باگسترش روزافزون علوم درهريك ازرشته ها،انتظاربه وجودآمدن رشته هاي تخصصي نيزوجوددارد.علم تاريخ طي فرازونشيبهاي كه فراروي آن بود شاهدگسترش شيوه هاي نوين تاريخنگاري بود.
ايجادمكاتب تاريخنگاري ،شيوه هاي علمي نگارش ،وازسه دهه گذشته باشكل گرفتن تاريخ شفاهي گامي نوين درمطالعات تاريخي برداشته شد .دراين شيوه پژوهشگرازچهارچوب نوشتاري خارج شده وباروي آوردن به مصاحبه زواياي مبهم تاريخ معاصررادرتاريخ شفاهي جستجو مي كند .هرچند كه در پژوهشهاي شفاهي حوزه كار در تاريخ خلاصه نمي شود حتي فراتر از آن هم مي توان به مطالعه و تحقيق پرداخت به طور مثال در طرح تدوين تجربيات خبرگان قنات كه توسط شركت مديريت منابع آب ايران انجام شده است بدون رويكرد به تاريخ مطالعات ارزنده اي در ارتباط با سازه قنات انجام شده است.
تاريخ شفاهي مقدمه اي است برتاريخ مكتوب ازآن جهت كه مورخ باصحنه سازان يك جريان تاريخي طرف است ،باافرادي كه دربطن يك حادثه بوده اند وشاهدان اصلي وقايع تاريخي اند. تاريخ شفاهي شناخته شده ترين برنامه ثبت اطلاعات محسوب مي شود.وبه طوركلي تكنيكي است براي جمع آوري اطلاعات كه ضمن آن تجهيزات ضبط وصوتي را[باهماهنگي]مورداستفاده قرار مي دهند تاگزاشهاي دقيق ازعقايدونظرات شاهدين يك ماجراياشركت كنندگان يك حادثه فراهم كنند.اهميت تاريخ شفاهي در تدوين تاريخنگاري معاصر ايران به آن جهت است كه منابع مكتوب پاسخگوي نياز پژوهشگران نيست.درمجموع اهميت تاريخ شفاهي به اين جهت است :
1-به واسطه اينكه افرادي كه درجريان يك حادثه بوده اندبه نقل رويدادهاوخاطرات مي پردازندلذاگفته هاي افرادهمسووتكميل كننده اسناد مي باشند .كه مي توان ازآن به عنوان منابع دست اول ياد كرد.
2-تا انتشاراسناد درمسائل مختلف بايد مدت زماني بگذرد ،بنابراين تاريخ شفاهي اين امكان رابه وجودمي آورد كه پژوهشگران قبل ازانتشاراسناد، اززبان شاهدان عيني وقايع اطلاعاتي كسب كنند.نكته قابل توجه در تاريخ شفاهي كسب اطلاعات بكرو جديد از مصاحبه شونده مي باشد. در اين شيوه محقق در انتظارآزاد شدن اسناد بايگانيها نمي ماند،با روي آوردن به تاريخ شفاهي اطلاعاتي را بدست مي آورد كه فراتر از نوشته هاي مكتوب مي باشد
3-درتاريخ شفاهي جذابيت خاصي وجوددارد،بدين نحوكه پژوهشگراين حيطه بامدارك ضبط شده ايكه دراختياردارد،حالات وطرزبيان مصاحبه شونده رانيزكه ازلحاظ روانشناسي مهم است درك مي كند.زيرا در طنين صداها و لحن گفتارها معاني گوناگوني از شخصيت افراد،ضعف و غضب،قاطعيت صلابت ،تمنا و التماس ،آرامش و اضطراب و برخي ديگر از صفات افراد نهفته است كه اينها را ديگر نمي توان به همراه كتاب مكتوب كرد .و فقط بايد شنيد بويژه آنكه صداها و گفتار و تسلط بر بيان يكي از راههاي باريك روانكاوي شخصيت ها است.
4-ويژگي اصلي تاريخ شفاهي عدم قضاوت وداوري است ،چراكه مخاطب ازكارهاي ارشادي خسته شده ومي خواهدخودش قضاوت راتحليل كندوتاريخ شفاهي اين امكان رادراختيار مخاطب قرارمي دهد.
5- تاريخ شفاهي به محقق كمك مي كند تا يك تصوير كم و بيش زنده از وقايع تاريخي كه بر تجربه مستقيم و غير مستقيم فردي مبتني است ارائه دهد
درحين مطالعه تاريخ شايدبسياري ازاستدلالها مبهم و غير باوركردني باشند،درحالي كه تاريخ شفاهي موشكافانه تر به قضايا مي نگرد و از تمام جوانب موضوعي را بررسي مي كند. تدوين تاريخ شفاهي شايدساده به نظرآيدامادريك تحليل واقعيت اين است كه شيوه تاريخ شفاهي ازپيچيدگي ومشكلات خاصي برخورداراست.اولين مسئله در تاريخ شفاهي عشق وعلاقه به تاريخ است،اگر پژوهشگري اين خصيصه را نداشته باشد در برقراري ارتباط با مصاحبه شونده دچار مشكل مي شود و نمي تواند مقصود و منظور خود را بيان كند .دوم اينكه مصاحبه كننده پژوهشگري به تمام معني باشد،در حيطه اي كه به پژوهش مي پردازدحوزه مطالعاتي وسيعي داشته باشد و تمام زوايا يك جريان را از ميان مكتوبات بررسي كند و ديگر انكه شناختي نسبي از مصاحبه شونده داشته باشد.درتاريخ شفاهي ما دو نوع نگرش را در آن واحد داريم اول نگرشي كه مصاحبه شونده نسبت به يك موضوع دارد ،زيرا كه در طرح آن موضوع نقش داشته ،ديگر نگرش مصاحبه كننده از موضوع است بنابراين مصاحبه كننده با مطالعه عميق و برسي همه جانبه اين دو نگرش را به هم نزديك نمايد بنحوي كه اگر متوجه شد مصاحبه شونده در حال لاف و گزافه گويي و يا كتمان موضوعي است به اوتذكر دهد .
پژوهش
محقق درتاريخ شفاهي نخست بايد شناخت كاملي از منابع داشته باشد وبهترين منابع براي بدست آوردن منابع مجلات ،پايان نامه ها،روزنامه هاومقالات مندرج در نشريات و نقل و قولهاي ديگران مي باشند .منابع مكتوب اين امكان را به مصاحبه كننده مي دهند تا چهارچوب موضوع مشخص شود وپس از آن باآگاهي به سراغ مصاحبه شونده ها برود.محققان تاريخ شفاهي در بررسي هاي خود را ه و روش يكساني را در پيش نمي گيرند و عوامل مختلفي را در انتخاب روش عمل مي كنند بر اين اساس بنا بر موضوع پژوهش شيوه كار هم متفاوت خواهد بود بعنوان نمونه در تدوين تاريخ شفاهي شهريور 1320مشهد به روايت كننده اين فرصت داده مي شد كه هرگونه خاطرات از حضور متفقين درخراسان دارند بيان كنند.با توجه به اينكه 63 سال از موضوع طرح شده مي گذشت بنابراين تمام اقشاري كه شاهدان عيني آن وقايع بودند از درجه و اعتبار مهمي برخوردار بودند،به قولي تنها رجال وشخصيتهاي سياسي مورد توجه نبودند بلكه در بحث تاريخ شفاهي شهريور 1320از تمام اقشار استفاده مي شد اعم از نظاميان ،رجال سياسي،كارگران و. . .
نكته اساسي در تاريخ شفاهي تعين موضوع پژوهشي مي باشد ،محقق پس از آنكه موضوع پژوهشي را انتخاب نمود مطالعات جامعي را در ارتباط با آن انجام مي دهد مهمترين منابع اطلاعاتي در اين زمينه روزنامه ها و اخبار و مدار ك آرشيوي مي باشند پس از مطالعه در موضوع به سراغ مصاحبه شونده ها مي رود وپس از جلب موافقت آنان به طرح سئوال ونهايتاً با قرار قبلي به مصاحبه مي پردازد.
اسناد
یکی از مباحث مهم برای مصاحبه کننده ها بحث چگونگی استفاده از اسناد می باشد آیا محقق تاریخ شفاهی نیازی به اسناد کتبی دارد یا اینکه اسناد شفاهی به تنهایی جوابگوی نیاز پژوهشی خواهند بود؟
.اسناد کتبی بهترین کمک به جریان مصاحبه می کنند .ما که در شهرستانها فعالیت داریم ،عدم دسترسی به اسناد بزرگتریم مشکل ما می باشد .زیرا اگر مصاحبه کننده اسناد کتبی مطالعه نکند مصاحبه شونده آنگونه که دوست دارد خاطراتش بیان می کند بعنوان نمونه در طرح تاریخ شفاهی پزشکی مشهد با یکی از افراد که مدیر کل بهداری خراسان بود چندین جلسه مصاحبه داشتیم .در بحث انقلاب بخصوص بعد از انقلاب ایشان مدتی در دفتر ریاست جمهموری در زمان بنی صدر کار می کرد.زمانی که به خاطرات کار در دفتر ریاست جمهوری رسید ایشان فرمودند که خاطره ای از آن ایام ندارد و در واقع دوست داشت خیلی گذرا از آن مبحث بگذرد هر چند در جلسات بعد وی خاطرات آن زمان بیا ن کرد اما به خاطر در دسترس نبودن اسناد خیلی از سئوالات ما بدون پاسخ ماند.
تا چه حدی اسناد شفاهی می توانند تکمیل کننده اسناد کتبی باشند؟.رابطه بین اسناد شفاهی و کتبی به چه صورتی است؟.هر چند از لحاظ آسیب شناسی عوامل مختلفی پژوهشهای تاریخ شفاهی تهدید می کند و این تهدید گاهی سبب می شود تا نتایج جدیدی دست یابیم.
بعنوان نمونه تفاوت بین یک سند کتبی با شفاهی عنوان می کنم .در جریان جنگ جهانی دوم پس از اشغال خراسان بخصوص مشهد توسط روسها گروهی از آواره های لهستانی از روسیه به ایران منتقل می شوند این گروه از مرز باجگیران وارد ایران شده از آنجا توسط کامیونهایی به شاهرود منتقل می شوند وتا از طریق قطار به تهران منتقل شوند.مورد مصاحبه شونده فردی بود راننده کامیون که در آن زمان برای روسها از زاهدان به ترکمنستان مهمات حمل می کرد وی در جریان مصاحبه از خاطرات آواره های لهستانی صحبت می کرد و از این خاطرات به عنوان تلخترین خاطره زندگی خود یاد می کرد.مورد مصاحبه در آن ایام حدود 23سال سن داشته است بنابراین خاطرات به خوبی به یاد داشت در اسناد کتبی اشاره شده است که آواره های لهستانی مدتی در مشهد نگهداری می شوند وحتی با ورود آنها به شهر مشهد بیماری تیفوس و تب راجعه شیوع پیدا می کند.اماا جالب اینجاست که مصاحبه شونده در بیان خاطراتش با قاطعیت بیان می کند که این گروه توسط 10 کامیون که در هر کامیون 22 نفر نگهداری می شد به شاهرود منتقل شدند مسیر باجگیران شاهرود دو روزه طی نموده اند و ابدا در مشهد توقف نداشته اند فقط در سبزوارتوقفی کوتاه داشته اند. ولی طبق نوشته سرکلارمونت اسکراین سرکنسول انگلیس درمشهد در کتاب جنگ جهانی در ایران چنین نوشته است: این گروه در سال 1942 عده ای از آنها که حدود 700 نفر اعم ازکودکان و زنان بودند،.در ماه مارس 1942م.وارد مشهد شدند و در اطراف مشهد برای مدتی اسکان دادند.حال سئوال اینجاست کدام سند معتبر است ؟آیا یک سند که 65 سال پیش نوشته شده است یا روای که در حال حاضر این موضوع عنوان می کند؟
مسئله اصلی در تاريخ صحبت از اسناد و قضاوتهاي مورخان است كه همه به محقق كمك مي كند تا به تدوين تاريخ كتبي بپردازد با توجه به اينكه برخي از اسناد بايگاني ها تايك قرن هم آزاد نمي شوند بنابراين تاريخ شفاهي مكملي خوب براي پژوهشهاي محققان مي باشد. چنانچه مسائلي چون كتمان ،درغگويي و قهرمان پروري نداشته باشد آنچه كه شايسته يك پژوهش شفاهي است بدست مي آيد. در تاريخ شفاهي محقق با خود فرد در ارتباط است و اين فرد است همه اعمال و ديده ها و شنيده هاي خود را بازگو مي كند بنابراين تاريخ شفاهي زماني موجوديت اصلي خود را پيدا ميكند كه اسناد بايگاني ها در اختيار محققان قرار گير ند ،آنگاه اسناد شفاهي و اسناد كتبي مكمل خوبي براي هم خواهند بود.
رجال
در تاريخ شفاهي ايرا ن محقق با شخصيتها وتيپهاي متفاوتي برخورد مي كند شخصيتها درتدوين تاريخ شفاهي ايران را مي توان در چند گزينه بررسي كرد نخست شخصيتهاي سياسي دوم افرادي كه در بطن حوادث جامعه بوده اند وتنها خاطراتي از گذشته دارند. در تاريخ ايران شخصيتهاي كه در مسائل سياسي دست داشته اند قطعاً نقش اساسي در مسير تحولات تاريخي داشته اند به گونه اي كه تصميم گيري هاي آنان گاهي مواقع تاريخ ساز بوده اند.دسته دوم، كه عموم مردم جامعه را شامل مي شوند مي توان تحت عنوان شاهدان عيني وقايع ياد كرد .مسئله مهم دربرسي خاطرات اين دو گروه اين نكته است كه بايد اين فرصت به مصاحبه شونده داده شود تاآنگونه كه مي خواهد شرح زندگاني خود را بنويسد خاطرات خود را بازگو نمايد حداقل نتيجه اي كه مي گيريم اين است كه مطالبي را با در نظر گرفتن شرايط و اصول كار ضبط مي كنيم اينها به تدريج جايگزين خوبي براي بررسي هاي تاريخي مي شوند. برخي از افرادي كه براي مصاحبه انتخاب مي شو ند فكر مي كنند كه شخصيت آنها در حدي نيست كه با آنان مصاحبه كرد و بايد به سراغ افراد مطرح رفت ،در تاريخ شفاهي تنها نخبگان نيستند كه مورد نظرند بلكه بر اساس موضوعات تيپ افراد مورد مصاحبه هم متفاوت خواهد بود.يكي از پژوهشهاي كه توسط دانشگاه هاروارد صورت گرفته خاطرات شعبان جعفري مي باشد و به جرئت مي توان گفت اين كتاب ركوردار تعداد تيراژ در زماني كوتاه بود زماني كه كتاب مزبور منتشر گرديد بسياري از منتقدان نشر وكتاب اين كتاب را مورد نقد و بررسي قراردادند وبر خي هم معتقد بودند كه شعبا ن جعفري در حد و اندازه اين كتاب نيست وبا عناوين مختلف روايت كننده
رامورد نقد قرار دادند.هر چند شعبا ن جعفري در اين كتاب برخي از اتهامات را منكر شده است و برخي از حقايق را سرپوش گذاشته است ولي پژوهش فوق اين نكته را ثابت مي كند كه هر يك از افراد جامعه در تاريخ شفاهي حرفي براي گفتن دارند و تاريخ شفاهي مخصوص رجال وشخصيتها ونخبگان نيست.
ترس
يكي از عوامل اثر گذار در تدوين تاريخ شفاهي ايران مسئله ترس مي باشد زيرا رجال و شخصيتهاي كه مورد مصاحبه قرار مي گيرند ،همواره اين خطر متوجه آنان است كه با گفتن گذشته خود، آينده خود وبستگانش را به خطر اندازد. طبق مصاحبه های دانشگاه هاروارد توسط آقای لاجوردی برخي از چهره هاي مطرح بر اين عقيده بودند كه ما به اندازه كافي دشمن داريم ،با اين مصاحبه نمي خواهيم به تعداد آنان بيفزائيم
برخي از افرادي كه براي مصاحبه انتخاب می کردیم بيان مي كردند كه دوست ندارند از گذشته صحبت كنند زيرا به علت كهولت سن بسياري از موارد را به خاطر نمي آورند بنابراين فقط مجاز هستيد بدون استفاده از ظبط صوت و ديگر موا د مصاحبه حضور يابيد
باتوجه به طرح های که در آرشیو تاریخ شفاهی آستان قدس رضوی انجام داده ام مسئله ترس به عنوان یکی از مسائل اساسی پژوهشهای شفاهی تهدید می کند. نخست طرح تاریخ شفاهی شهریور 20 با 15نفر از افرادی که حوادث شهریور 1320 به خاطر داشتند مصاحبه انجام دادیم با افرادي چون افسر ارتش ، عضو حزب ايران، تلگرافچي باجگيران ، بازاري ،كارمند استانداري ، دستگيرشده توسط روسها وانتقال به عشق آباد ، از نيروهاي صولت السلطنه ،راننده حمل مهمات برای روسها و....مصاحبه شده است .در این پروژه فقط عده اندکی به خاطر ترس از گذشته حاضر به مصاحبه نشدند وعد های هم حواس پرتی را بهانه می کردندکه به علت کهولت سن بسیاری از خاطرات فراموش کرده اند.
در طرح تاریخ شفاهی پزشکی مشهد با حدود 25 نفر از پزشکان قدیمی مشهد بیش از 120 ساعت مصاحبه انجام شد.مصاحبه شوندگان زمانی که به وقایع انقلاب اسلامی می رسیدند ناخواسته صحبت نمی کردند ویا اینکه برخی از حقایق نمی گفتند .دراین طرح مهمترین ملاک انتخاب مصاحبه شونده عبارت بودند از 1- سن (بیش از 80 درصد مصاحبه شوندگان این طرح سن آنها بالای 80 سال بود2- دارای تالیف باشند3- در زمان طبابت استاد دانشگاه یا ار روئسا باشند4- موسسین بیمارستانهای خصوصی در مشهد
.در طرح تشکیلات اداری آستان قدس رضوی که طیف مصاحبه شوندگان بازنشستگان آستان قدس رضوی قبل از انقلاب می باشند معدود افرادی هستند که بدون ترس شروع به صحبت کردن می نمایند و اکثریت با محافظه کاری خاطراتشان را بیان می کنند این طرح به بررسی وضعیت اداری آستان قدس رضوی در تاریخ معاصر می پردازد بخصوص به نحوه گسترش ادارات و تاریخچه تاسیس آن نکته قابل توجه در این طرح زمانی که ظبط خاموش می شود مصاحبه شوندگان شروع به نقد و بررسی ادارات آستان قدس می کنند ..مسئله اصلی برای هریک از مصاحبه شوندگان آزادی بیان می باشد زیرا مصاحبه شوندگان از لحاظ حقوقی هیچ گونه تامینی ندارند.و حتی قوانین و اساسنامه هایی که در مراکز تاریخ شفاهی تهیه می شود بیشتر دیدگاه پژوهشی منظور شده است مطابق با قوانین حاکم بر جامعه نیست .
ترس از بيان حقايق در بين مصاحبه شونده ها عاملي تأثيرگذار در پژوهشهاي شفاهي مي باشد بسياري از نوشته ها وحتي كارهاي انجام شده حكايت تلخ ترس از واقعيت را در خود نهفته است.
كتمان حقايق
برخي از افراد بنا به مصالح خود از گفتن واقعيتها امتناع مي كنند با اينكه شايد بيش از نيم قر ن از حوادث گذشته با شد ولي حقايق را مي پوشانند و با بهانه اينكه سن آنان بالا رفته و احتمال گفتن حرفهاي كه به صلاح آنا ن نيست از مصاحبه كردن به شدت امتناع مي ورزند.عامل ديگري كه اين افراد به شدت ازآن طرفداري مي كنند حواس پرتي مي باشد مصاحبه كننده با توسل به آن از گفتن حقايق چشم پوشي مي كنند.
قصه گويي
در تاريخ شفاهي بهترين هنري كه مصاحبه كننده دارد در دست گرفتن جريان مصاحبه و تسلط بر موضو ع مي باشد برخي از مصاحبه ها بيشتر به قصه شبيه هستند تا يك مصاحبه علمي اينگونه مصاحبه ها روايت كننده جريان مصاحبه رادر دست مي گيرد وبا بيان خاطرات گذشته ساعتها وقت مصاحبه كننده را مي گيرد. اين مصاحبه اصولاً با يك سئوال كلي شرو ع مي شود و پس ازآن مصاحبه شونده در حكم خطيبي مي باشد كه آنچه را دوست دارد بيا ن مي كند.
توانائي مصاحبه
از ديگر عوامل اثرگذار در تاريخ شفاهي بحث ارائه مطالب توسط مصاحبه شونده ها مي باشد باتوجه به موضوعات متفاوت در تاريخ شفاهي ايران روايت كنندگان از موضوعات متفاوتي اطلاع دارند
بنابراين پژوهشگر تاريخ شفاهي همواره با اين مسئله مواجه است كه كدام مسئله مورد پژوهش قرارگيرد برخي از افراد كه براي طرح تاريخ شفاهي شهريور 1320 خراسان مورد نظر بودند در مصاحبه اوليه كه با آنها داشتيم بيان مي كردند كه آنان گزينه هاي خوبي براي مصاحبه نيستند اما واقعيت اين است كه پس از جلب موافقت آنان اين نكته مشخص مي شد كه تمامي افرادي كه قادر به بيان خاطرات گذشته هستند هرچند در جريان مسائل نبودند ولي گفته هاي دارند كه براي اولين بار مورد بحث قرار مي گرفت.
مدت زمان مصاحبه
تعين مدت زمان مصاحبه نقش ارزنده اي در پيشرفت مصاحبه ها دارد ، به راستي چه زماني براي يك مصاحبه مطلوب مي باشد؟ در تعين وقت مصاحبه عواملي دخيل مي باشند كه فهرست وار به آنها اشاره مي شود: سن مصاحبه شونده ،قدرت بيان،قدرت تفكر،وضعيت جسماني،محل مصاحبه ،زمان مصاحبه،تعدادجلسات و. . .
براي فردي كه 80 سال سن دارد و تمام شرايط مصاحبه براي وي فراهم مي باشد در 30دقيقه اوليه مصاحبه آنچه كه در توان دارد بيا ن مي كند و پس از آن به علت خستگي به سئوالات پاسخي گذرا مي دهد.اين نكته در مصاحبه هاي كه توسط دانشگاه هاروارد انجام شد ه است رعايت نشده است
به طوري كه در برخي از مواقع روايت كنندگان در يك جلسه حدود 4ساعت صحبت مي كنند
وياخاطرات سپهبد كيا در سال 1985طي دو جلسه در تاريخ هاي 21و 25 اكتبرخاطرات وي را ظبط
كرده اند.
نگرش يك سو
يكي از مسائلي كه در تاريخ شفاهي ايرا ن نمود پيدا كرده است و تا حدي پژوهشهاي تاريخ شفاهي را با مسائل جديدي مواجه ساخته است ،برخي از مصاحبه ها با نگرشي خاص و در چهارچوب مسائلي از پيش تعين شد ه ظبط و ثبت مي شوند .بخصوص اين مسئله پس از انقلاب پررنگتر شده است خاطره نويسي هاي متعدد، نشر اسناد و شيوه هاي جديد در انتشارخاطرات در قالب تاريخ شفاهي موجب شده تا برخي از خاطرات فقط عنوان شفاهي داشته باشند .متأسفانه تدوين كننده هاي تاريخ شفاهي در ايران با جابجا كردن گفته هاي مصاحبه شونده ها جذابيتي كه در لحن گفتاري مصاحبه شوند ه وجود دارد را از مصاحبه ها مي گيرند .
مصاحبه شونده
مشكلا ت خاصي كه همواره يك مصاحبه كننده با آن مواجه است تشخيص اينكه با چه افرادي مصاحبه شود ،آيا بايد به سراغ شخصيت هاي مطرح در تاريخ رفت يا اينكه تمام افراد مي توانند اطلاعات جامعي در ارتباط با مسائل تاريخي ارائه دهند. در تاريخ شفاهي معمولاً افرادي كه رهبري يك جريان و يا حادثه را در اختيار دارند و يا كارگردانان اصلي وقايع تاريخي كه شاهدان عيني تاريخ
مي باشند در اولويت قرار دارند منتهي اين دليل قانع كننده اي نيست كه فقط به سراغ افراد مطرح رفت
زيرا برحسب موضوع پژوهش افرادي كه در درجه دوم قرار دارند راحت تر اطلاعات را در اختيار قرار ميدهند.در مصاحبه بايد مصاحبه شونده بطور كلي از اهداف و شيوه هاي كاري تاريخ شفاهي آگاه شده و از استفاده هاي پيش بيني شده از پروژه هاي خاصي كه در آن مشاركت مي كنندآگاه گردند.
طرح تاريخ شفاهي ايران توسط دانشگاه هاروارد از بسياري جهات مهم و منحصر مي باشد زيرا روايت كنندگان اغلب رجال وشخصيتهاي درجه اول محسوب مي شوند ولي اغلب اين مصاحبه ها تخصصي كار نشده است و مصاحبه كننده ها بدون توجه به تمامي ابعاد تاريخي يك جنبه از موضوع را مورد پژوهش قرار داده اند .در اين خاطرات مصاحبه كننده در حكم يك شنونده بوده است و روايت كننده از بدو تولد شروع به صحبت كردن مي كند ومصاحبه كننده در حكم تائيد كننده جملا ت او مي باشد ويا سئوالتي نه چندان تخصصي از روايت كننده ها شده است با توجه به اينكه شخصيتهاي مورد پژوهش اغلب از صاحب منصبان نظام گذشته بوده اند قطعاً اطلاعات آنها فراتر از موضوعات روايت شده مي باشد. ويا در برخي از مواقع مصاحبه كننده نتوانسته است اطلاعات جامعي در ارتباط با تخصص روايت كنندگان بگيرد چنين به نظر ميرسد مجريان پروژه تاريخ شفاهي ايران ازفرصتي كه پيش آمده به درستي استفاده نكرده اند و مسائلي رادنبال كرده اند كه روايت كننده ها بدون زحمت به آنان پاسخ داده اند و بسياري از نا گفته هاي تاريخ شفاهي ايرا ن بيان نشده اند.
مصاحبه كننده
مسئله اساسي ديگر كه تا حدودي اعتبار پژوهشهاي تاريخ شفاهي را تعين مي كند مصاحبه كننده مي باشد . برخي از نكات وجود دارد كه اگر مصاحبه كننده رعايت كند نتيجه مطلوبي را مي گيرد . مطالعه پيرامون مصاحبه ،فن بيان ،علاقه به تاريخ ،قدرت ارتباط،وقت شناسي وبرنامه ريزي را مي توان از عوامل تعين كننده يك مصاحبه در نظر گرفت . از بين عوامل فوق مطالعه وشناخت از مصاحبه شونده بيشترين تأثير را در جريان يك مصاحبه دارد. در اين روش مصاحبه كننده بايد بكوشد تا با پژوهش كافي در دوران تاريخي مربوطه بر زندگي فردي و شرايط اجتماعي صاحب خاطرات اشراف كامل بيابد ،اسناد و مدارك را مورد مطالعه و بررسي دقيق قرار دهد و سپس با طرح پرسش هاي ضروري بااستقلال كامل در عين همكاري با صاحب خاطرات به استخراج دانسته ها و داوري هاي او بپردازد.
شيوه مصاحبه هاي تاريخ شفاهي دانشگاه هاروارد بدينصورت است كه مصاحبه در دو مرحله انجام مي شود در مرحله اول روايت كننده نكات مهم زندگي خود را تعريف مي كرد .در مرحله دوم مصاحبه كننده بر اساس مطالب اضهار شده در مرحله اول و نكات و وقايع مهم تاريخي كه روايت كننده از آن اطلاع داشت از روايت كننده سئوال مي كند.
مسائل اساسي
هر چند تاريخ شفاهي از بسياري جهات مفيد و ارزشمند است وليكن وجود برخي از مسائل سبب مي شود تا پژوهشهاي تاريخ شفاهي جايگاه حقيقي و واقعي خود را نداشته باشد، برخي از پژوهشهاي انجام گرفته در تاريخ شفاهي با جهت گيري خاص تهيه و تدوين شده اند كه اين عامل ارزش علمي آن را از بين مي برد.كارنامه تاريخ شفاهي ايران چندان روشن نيست هر يك از مراكز داخلي كه به اين امر مي پردازند از شيوه هاي متفاوتي در تدوين مجموعه هاي منتشر شده استفاده كرده اند دخل وتصرف در مصاحبه ها در آثار منتشر شده كاملاً مشخص است و به جرئت مي توان گفت در داخل ايران كار قابل توجه اي انجام نشده است با آنكه جامعه ايران قابليت انجام مصاحبه در موضوعات متنوع را در تاريخ شفاهي دارد
از ديگر مسائل اساسي در تدوين تاريخ شفاهي جنبه اغراق آميز بودن تعدادي از گفته هاي مصاحبه شونده ها مي باشد.كه به عنوان يك مشكل محققان تاريخ شفاهي با آن مواجه هستند .
نتيجه گيري:
در نيم نگاهي به كارنامه تاريخ شفاهي در ايرا ن آنچه مسلم است برخي از پژوهشها ي انجام شده بر اساس علايق و ديدگاههاي خاصي نوشته شده اند . به جرأ ت مي توان گفت از جمله مسائلي كه در تاريخ شفاهي ايرا ن تأثير گذار بوده مشكل امنيت براي روايت كننده است كه اين مسئله ريشه در شرايط بسته سياسي – اجتماعي دارد بنحوي كه افراد از طرح سابقه خود به منظور تعاقب احتمالي احتراز مي ورزند.زماني يك نفر به بازگويي يك جريان مي پردازد كه تمام شرايط يك مصاحبه مطلوب براي او مهيا باشد .
عواملي چون كتمان ،فراموشي ،دروغگويي،بي حوصله گي ،كهولت سن،عدم امنيت،و . . .براي
مصاحبه شوندگان و عواملي چون عدم علاقه،ومسلط نبودن به موضوع پژوهشي براي مصاحبه كننده ها از عوامل اساسي و تأثير گذار در تدون تاريخ شفاهي ايرا ن مي باشند.